جراحی فک بدون ارتودنسی برای اکثر مراجعین ارتوسرجری، پیشنهاد جذاب و دوست داشتنی می باشد چرا که بیشتر این مراجعین از درمان ارتودنسی قبل از جراحی فک استقبال نمی کنند و ترجبح می دهند مستقیما” جراحی فک برای آنها انجام شود.بر خلاف تمایل مراجعین،در اکثر موارد ارتوسرجری(درمان های ترکیبی ارتودنسی و جراحی فک)بهتر است قبل از عمل فک،یک دوره ارتودنسی قبل از جراحی انجام شود؛البته مواردی وجود دارند که جراحی فک بدون ارتودنسی قابل انجام می باشد که در ادامه مقاله به آن اشاره خواهیم کرد.
ناگفته نماند که پیشرفت درمان های ارتوسرجری در کشور ما در یکی دو دهه اخیر سرعت گرفته است و بالا رفتن مهارت جراحان فك و صورت در كنار افزايش ديد متخصصين ارتودنسى از اين درمان تيمى ،موجب شده تمايل ارتودنتيست ها نيز براى پيشنهاد درمان ارتوسرجرى ( ارتودنسى و جراحى فك ) افزايش يابد.
متخصصين ارتودنسى قديمى نيز با برگشت بيمارانى مواجه اند كه سابقاً به دليل شك در مورد ميزان ثبات اين درمان ، ناخواسته تن به خواسته بيمارانى داده اند كه مى بايست براى ناهنجارى فكى آن ها ارتودنسى جراحى فك انجام مى شد و نه ارتودنسى معمولى .
اين بيماران نيز آخر درمان ارتودنسى خود چندان راضى به نظر نمى رسيدند و دندان هاى منظم و مرتب نيز آن ها را راضى نمى كرد چرا كه مشكل اصلى آن ها( مشكلات فكى آن ها ) درمان نشده باقيمانده بود.
اصولا” باید دو مقوله ارتودنسی و جراحی فک را از هم تفکیک نمود.بریس های ارتودنسی روی دندان ها متصل می شوند و صرفا” قادر به حرکت دادن دندان ها می باشند.برای اینکه فکین جابجا شوند و موقعیت آنها نسبت به هم تصحیح شود،علاوه بر ارتودنسی نیاز به عمل فک نیز خواهد بود.به پروسه ترکیبی ارتودنسی و جراحی فک در اصطلاح ارتوسرجری می گویند که درمانی ترکیبی است و متخصص ارتودنسی به همراه جراح فک و صورت آن را انجام می دهد.در ارتوسرجری ابتدا متخصص ارتودنسی،فرد را آماده عمل فک می کند و او در طی پروسه جراحی فک،تحت عمل فک قرار می گیرد.پس از عمل فک نیز ارتودنسی وی تحت عنوان ارتودنسی پس از جراحی ادامه می یابد تا درمان تکمیل شود.باید توجه نمود که اصلاح فک بدون جراحی، فقط در سنین رشد توسط دستگاه های ارتودنسی،امکانپذیر است و پس از رد کردن سن رشدی،دیگر توسط ارتودنسی، فقط دندان ها قابل جابجایی خواهند بود و اصلاح فک در سنین بالا نیازمند انجام جراحی فک خواهد بود.
همانطور که در بالا توضیح داده شد باید حساب دامنه عملکرد ارتودنسی و جراحی فک را از هم جدا نمود.ارتودنسی مشکلات دندانی را تصحیح می کند و جراحی فک مشکلات فکی را.اگر مشکل فکی خفیف باشد یا حتی متوسط باشد،می توان دندان ها را به نحوی روی هم نشاند که عملکرد و زیبایی قابل قبولی داشته باشند و مشکل اسکلتی زمینه ای را بپوشانند که این درمان در اصطلاح ارتودنسی کاموفلاژ(یا ارتودنسی استتار)نامیده می شود که همان ارتودنسی بدون جراحی فک می باشد.اگر ناهنجاری فکی زیاد باشد که با ارتودنسی بدون جراحی فک نتوان کاری انجام داد،باید سمت ارتوسرجری پیش برویم یعنی علاوه بر ارتودنسی،جراحی فک را نیز مدنظر قرار دهیم.در این موارد انجام ارتودنسی بدون جراحی فک دیگر کمک کننده نخواهد بود.
در گذشته بيماران مسائل مختلفى راجع به درد و بسته ماندن طولانى فك مى شنيدند كه آن ها را از انجام جراحى فك منصرف مى كرد. با پيشرفت هاى تكنيكى رخ داده در جراحى فك و حل شدن ميزان زيادى از مشكلات سابق، ديگر توجيهى براى عدم پذيرش درمان مناسب از سوى بيمار وجود ندارد.
البته بايستى پذيرفت مقدارى ازين مشكل عدم پذيرش جراحى از سوى بيماران، مربوط به عدم هماهنگى جراحان فك و متخصصين ارتودنسى بود.
ماهيت اين درمان تركيبى تلاقى فكرى يك جراح فك و متخصص ارتودنسى را مطلبد كه در گذشته به اين موضوع توجه چندانى نمى شد؛ اما خوشبختانه امروز با شرايط متفاوت ارتباطى كه پيش آمده است معمولاً هر جراح فك با چندين متخصص ارتودنسى و ( همينطور برعكس ) در درمان هاى تركيبى ارتوسرجرى همفكرى و همكارى دارد.
درمان جراحى فك معمولاً به اين صورت انجام مى شود كه يك جراح فك و صورت ،فرد مراجعه كننده را براى آماده سازى نزد متخصص ارتودنسى ارجاع مى دهد.اما علت انجام اين ارتودنسى چيست ؟
به طور كلى بايستى عنوان كرد كه بدن ما بصورت طبيعى تمايل دارد كه مشكلات و ناهنجارى ها را جبران كند به اين معنا كه اگر فك پايين شما جلوتر باشد براى اينكه جويدن شما دچار مشكل نشود، بايستى دندان هاى بالاى شما به سمت جلو و دندان هاى فك پايين شما به سمت عقب متمايل شوند تا امكان جويدن باقى بماند.
برعكس اين رابطه نيز صادق است يعنى اگر فك پايين عقب و فك بالا جلو باشد، دندان هاى فك پايين به سمت جلو و دندان هاى بالا به سمت عقب متمايل مى شوند تا جويدن فرد تسهيل شود. اين تغيير شيب دندان ها براى جبران مشكل اسكلتى اصطلاحاً جبران دندانى ناميده مى شود. اين جبران دندانى موجب مى شود مشكل اسكلتى زمينه اى كمتر به چشم آيد و اصطلاحاً استتار شود.
حال اگر جراح فك با اين روابط دندانى جبرانى بخواهد به ميزان مشكل اسلتى زمينه اى پى ببرد دچار مشكل خواهد شد ( چرا كه دندان ها اين مشكل اسكلتى را پوشانده اند).
به همين منظور لازمست كه ابتدا توسط ارتودنسى ، دندان ها به موقعيت واقعى خود بازگردانده شوند تا مشخص شود مشكل اسكلتى زمينه اى چقدر مى باشد. اين كار طى ارتودنسى قبل از جراحى فك و توسط متخصص ارتودنسى انجام مى شود. ميزان كار ارتودنسى قبل از جراحى مى تواند به ميزانى وسيع باشد كه حتى نياز به كشيدن دندان باشد.
دوره ارتودنسى قبل از جراحى معمولاً يك تا يكسال و نيم طول مى كشد و پس از اتمام اين دوره ارتودنسى ، رابطه دندانى فرد مشابه رابطه اسكلتى فرد مى شود. بايستى دقت كرد كه چون در اين مرحله تصميم متخصص ارتودنسى بر اين است كه مشكل فكى قابل مشاهد باشد( از استتار دندانى خارج شود) فرد حس خواهد كرد كه مشكل وى بدتر شده و رابطه فكى وى نامتناسب تر شده است.
البته عملاً رشدى رخ نداده و بدتر شدنى اتفاق نيفتاده و فقط روابط اسكلتى فرد از حالت پنهان زمينه اى به حالت آشكار و قابل مشاهده تبديل شده است.
ميزانى كه دندان ها روابط اسكلتى را جبران مى كنند متفاوت است؛ در بعضى افراد دندان ها تمايل شديدى براى حركت به سمت همديگر نشان مى دهند و در برخى ديگر اين تمايل كمتر مى باشد و حتى در برخى موارد مشكل اسكلتى آنقدر زياد مى باشد كه امكان بهم رسيدن دندان ها وجود ندارد.
بطور كلى هر چه جبران دندانى يا تمايل دندان ها براى حركت به سمت يكديگر بيشتر باشد، مشكل اسكلتى وضوح كمترى دارد و بيشتر نيازمند ارتودنسى دندان ، قبل از جراحى براى آشكار كردن روابط واقعى فكين خواهيم بود.
با توضيحات فوق مى توان اينگونه تفسير كرد كه هر چقدر دوره ارتودنسى قبل از جراحى صحيح تر انجام شود، متخصص ارتودنسى روابط واقعى فكين را به جراح فك و صورت درست تر نمايش خواهد داد و در نتيجه احتمال ايجاد تغييرات فكى مورد نظر محتمل تر خواهد بود.
در حقيقت دوره ارتودنسى قبل از جراحى فک ، دقت درمان ارتوسرجرى را بالاتر مى برد و بر اساس اين تغييرات اعمال شده ، جراح فك و صورت دست بازتر و ديد واقع بينانه ترى براى انجام تغييرات نهايى در اتاق عمل خواهد داشت.
همانطور كه اشاره شد، فكينى كه در رابطه نامطلوبى با همديگر قرار گرفته اند كم و بيش موجب مى شوند تا دندان ها وارد پروسه جبرانى شوند و خود را با مشكل موجود تا حد ممكن تطابق دهند.
هر چقدر دندان ها بيشتر وارد اين مقوله ” جبران دندانى ” شوند نياز به ارتودنسى قبل از جراحى بيشتر خواهد بود. البته مواردى پيش مى آيد كه دندانها به جهت جبران، خيلى شيبدار نشده اند و رابطه اسكلتى زيرين خيلى پنهان نشده است و بر اين اساس نياز كمترى براى ارتودنسى قبل از جراحى وجود دارد، اما واقعيت امر اين است كه شيوع اين موارد اندك مى باشد و از نظر فنى اكثر جراحى هاى فك و صورت حتماً نيازمند ارتودنسى قبل از جراحى فك مى باشند.
نيازمندى جراحى فك به ارتودنسى قبل از عمل به اين موضوع محدود نمى شود و اهداف ديگرى را نيز دنبال مى كند.يك متخصص ارتودنسى در دوره ارتودنسى قبل از جراحى تغييراتى روى دندان ها اعمال مى كند تا جراح فك بتواند دندان ها را در اتاق عمل بخوبى روى هم بنشاند.
به اين عمل اصطلاحاً كورديناسيون يا روى هم نشاندن دندان ها گفته مى شود. هر چقدر اين نشاندن دندان ها بهتر باشد، جراح فك و صورت در اتاق عمل با دقت بيشترى فكين برش داده شده را روى هم خواهد نشاند و احتمال ثبات درمان ارتوسرجرى بالاتر خواهد رفت. از اين رو كوتاه كردن و يا حذف اين ارتودنسى قبل از جراحى از اين بابت نيز ممكن است نتايج جراحى فك را تحت تاثير قرار دهد.
انجام دادن عجله ای جراحی فک بدون درنظرگرفتن ارتودنسی قبل از جراحی،می تواند چندین مشکل به همراه داشته باشد.اگر ارتودنسی قبل از عمل فک نادیده گرفته شود،میزان مشکل واقعی موجود بین فکین(که دیسکرپانسی نیز نامیده می شود)کمتر از اندازه مورد انتظار درنظر گرفته خواهد شد و ممکن است میزان تغییرات چهره( پس از جراحی فک) نیز کمتر از میزان مورد نظر باشد.یکی دیگر از عوارض جراحی فک بدون ارتودنسی؛برگشت نتایج جراحی فک می باشد.همانطور که توضیح داده شد،در پروسه ارتودنسی قبل از جراحی،دندان ها روی هم نشانده می شوند(که این پروسه کوردیناسیون نامیده می شود)و همین روی هم نشاندن دندان ها موجب می شود فکین پس از جراحی فک روی هم باقی بمانند و نتایج جراحی فک برگشت نکند.اگر پس از جراحی فک،دندان ها روی هم نشستگی مناسبی نداشته باشند،احتمال لغزیدن فکین از موقعیت عمل شده وجود دارد و همین مسئله منجر به برگشت نتایج جراحی فک خواهد شد.
با وجودی که توضیح داده شد که در اکثر موارد جراحی فک بهتر است که ارتودنسی قبل از عمل انجام شود، این تمایل به انجام ندادن ارتودنسی در مراجعین پابرجا بوده است.در سالهای اخیر تمایل به انجام جراحی فک بدون ارتودنسی موجب شده است تا متخصصین این دو رشته به سمت نوآوری هایی بروند تا امکان حذف انجام ارتودنسی قبل از جراحی را ایجاد نماید و مراجعه کننده مستقیما” سراغ عمل فک برود.در تکنیک سرجری فرست، بیمار با روشهای دیجیتالی مخصوص آنالیز می شود وبرآورد می شود که میزان مشکل زمینه ای اسکلتی وی چقدر است(در روش معمول این ارزیابی از مشکل واقعی زمینه ای توسط ارتودنسی قبل از عمل انجام می شود)سپس بر أساس این برآورد،ویفر یا مواد دندانپزشکی مخصوصی ساخته می شوند که موقعیت بعد از عمل فکین نسبت به هم در آن تعبیه شده است.بیمار طبق آنالیزهای دیجیتال و اندازه های درنظر گرفته شده عمل می شود و سپس فکین وی روی این ویفر با هم نشانده می شوند.پس از التیام اولیه،ارتودنسی بعد از عمل فک شروع می شود تا دندان ها که روی هم نمی نشینند، بتدریج در موقعیت مناسب خود قرار داده شوند.در همینجا باید عنوان شود که تکنیک سرجری فرست هنوز در ابتدای کار قرار دارد و فقط برای موارد خاصی از ناهنجاری ها تجویز می شود و نمی توان برای تمام موارد جراحی فک آن را تجویز نمود.
بطور كلى بايستى عنوان كرد كه در يك درمان تركيبى ارتودنسى و جراحى فك ،فاكتورهاى زيادى كنار هم مى نشينند تا نتيجه درمان با موفقيت همراه شود و چون اين درمان ماهيتى تركيبى دارد متخصص ارتودنسى و جراح فك علاوه بر فراهم كردن اين فاكتورهاى موفقيت، وظيفه همراهى و هماهنگى با همديگر را نيز بر عهده دارند و چون تعداد مجموعه عوامل دخيل در اين پروسه بالا مى باشد، توصيه نمى شود كه هر كدام از متخصصين فوق، مراحلى از درمان را حذف نموده يا حتى كوتاه نمايند.
ارتودنسى و جراحى فك به خودى خود آنقدر عوامل تاثيرگذار بيرونى دارد كه به جراحان فك و متخصصين ارتودنسى ترصيه مى شود كاملاً از روال طبيعى درمان پيروى نمايند و با تصميم انفرادى در صدد حذف نقش متقابل در ارتوسرجرى یا جراحى فك بدون ارتودنسى نباشند.