وقتی صحبت از طلاق از طرف زن می شود، مهم ترین بخش ماجرا، داشتن دلیلی قانونی و قابل قبول برای دادگاه است. برخلاف مرد که طبق قانون فعلی نیازی به ارائه دلیل ندارد، زن برای درخواست طلاق از طرف زن باید بتواند یکی از موارد طلاق از طرف زن را که قانون مشخص کرده، به اثبات برساند.
این دلایل، همان دلایل محکمه پسند برای طلاق از طرف زن به شمار می آیند. بدون اثبات این موارد، فرآیند طلاق بسیار دشوار و گاهی ناممکن خواهد شد. شروط طلاق از طرف زن باید به دقت مورد بررسی قرار گیرند تا مشخص شود کدام مسیر قانونی برای اقدام مناسب تر است. در ادامه، تمام این راه های قانونی به زبان ساده بررسی می شوند.
مهم ترین و اصلی ترین راه قانونی برای طلاق، اثبات «عُسر و حَرَج» (سختی و مشقت) است. طبق ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، عسر و حرج به معنای وضعیتی است که ادامه زندگی مشترک را برای زن همراه با سختی و ضرر غیرقابل تحمل کند. این مفهومی کلی است و مصادیق آن حصری نیستند؛ یعنی قاضی می تواند موارد جدیدی را نیز بر اساس شرایط، مصداق عسر و حرج بداند.
دادگاه باید به این نتیجه برسد که شرایط زندگی برای زن به قدری دشوار شده که طلاق، تنها راه حل باقی مانده است. مصادیق قانونی عسر و حرج که معمولاً در دادگاه ها به آن ها استناد می شود، شامل موارد زیر هستند:
اعتیادی (به مواد مخدر، روان گردان یا الکل) که به اساس زندگی خانوادگی آسیب بزند. «مضر» بودن اعتیاد نکته کلیدی است. یعنی اعتیاد باید منجر به بیکاری، فروش اثاثیه منزل، خشونت، یا عدم انجام وظایف زناشویی شده باشد.
صرف معتاد بودن کافی نیست؛ باید آثار مخرب آن بر زندگی اثبات شود. اثبات این مورد معمولاً از طریق گزارش پزشکی قانونی، گواهی کمپ ترک اعتیاد، شهادت شهود یا احکام قبلی مرتبط (مثلاً به دلیل درگیری ناشی از مصرف) صورت می گیرد.
محکومیت قطعی مرد به ۵ سال زندان یا بیشتر یا به جزای نقدی که به دلیل ناتوانی در پرداخت، منجر به ۵ سال بازداشت شود. نکته مهم «قطعی» بودن حکم است. اگر مرد در دوران تجدیدنظر باشد، معمولاً نمی توان به این بند استناد کرد.
غیبت مرد و رها کردن خانواده (معمولاً برای ۶ ماه متوالی یا بیشتر) بدون عذر موجه. «ترک منزل» با «مفقودالاثر شدن» (که در ادامه می آید) متفاوت است.
در ترک منزل، ممکن است خانواده بدانند مرد کجاست؛ اما او حاضر به بازگشت و ادامه زندگی مشترک نیست. حتی اگر مرد در این مدت نفقه اندکی پرداخت کند؛ اما وظایف اصلی زناشویی و هم نشینی را رها کرده باشد، باز هم این مورد قابل پیگیری است.
این مورد از رایج ترین دلایل محکمه پسند برای طلاق از طرف زن است. «سوء رفتار» مفهومی گسترده تر از خشونت فیزیکی دارد و شامل موارد زیر نیز می شود:
بیماری هایی که سلامت زن را به خطر بیندازد (مانند بیماری های مقاربتی خطرناک) یا درمان آن ممکن نباشد و ادامه زندگی را برای زن دشوار کند (مانند بیماری های روانی شدید که منجر به آزار زن شوند). تشخیص این موارد با پزشکی قانونی است.
گاهی زن به دلیل مجموعه ای از رفتارها، به نقطه ای از تنفر یا «کراهت» شدید نسبت به همسر خود می رسد. قانون در اینجا دو حالت را در نظر می گیرد:
«در قانون ایران طلاق اصولاً در زمره اختیارات مرد محسوب می شود، اما زن نیز تحت شرایطی مانند وجود شروط ضمن عقد یا اثبات عسر و حرج می تواند درخواست طلاق کند. این شرایط شامل مواردی همچون سوء معاشرت زوج، عدم پرداخت نفقه و یا غیبت طولانی مدت وی می شوند.»
یکی از قوی ترین شروط طلاق از طرف زن، استفاده از شروط چاپ شده در عقدنامه های رسمی است. بسیاری از افراد هنگام امضای عقدنامه به این بخش توجهی نمی کنند؛ در حالی که این بخش، حیاتی است. در این عقدنامه ها، ۱۲ شرط وجود دارد که اگر مرد در زمان عقد آن ها را امضا کرده باشد، به همسرش «وکالت مشروط در طلاق» داده است.
این وکالت به آن معناست که اگر مرد هر کدام از آن ۱۲ کار را انجام دهد، زن می تواند به دادگاه مراجعه و به وکالت از همسرش، خود را مطلقه کند. در این حالت، زن دیگر نیازی به اثبات «سختی و مشقت غیرقابل تحمل» ندارد؛ صرفاً باید اثبات کند که یکی از آن شروط رخ داده است. این کار، اثبات طلاق را بسیار ساده تر و سریع تر می کند.
ردیف شرح شرط توضیح مختصر (چگونه اثبات می شود؟)
۱ عدم پرداخت نفقه (برای ۶ ماه) اثبات از طریق حکم قطعی دادگاه مبنی بر عدم پرداخت
۲ سوء رفتار یا سوء معاشرت زوج بدرفتاری مستمر که زندگی را غیرقابل تحمل کند (اثبات با شهادت یا گزارش پلیس)
۳ ابتلای زوج به امراض صعب العلاج بیماری که سلامت زن را به خطر اندازد (اثبات با نظر پزشکی قانونی)
۴ جنون زوج در مواردی که جنون دائمی باشد یا نیاز به بستری داشته باشد.
۵ اشتغال به شغل مغایر با مصالح خانوادگی شغلی که با آبرو و حیثیت خانواده در تضاد باشد (اثبات با حکم دادگاه)
۶ محکومیت به حبس (۵ سال یا بیشتر) اثبات با ارائه رأی قطعی دادگاه کیفری
۷ اعتیاد مضر اعتیادی که به زندگی آسیب بزند و مرد حاضر به ترک نباشد.
۸ ترک زندگی مشترک (۶ ماه متوالی) غیبت بدون عذر موجه (اثبات با استشهادیه و… )
۹ محکومیت های کیفری خاص محکومیت به جرایمی که حیثیت خانوادگی را لکه دار کند.
۱۰ عدم فرزندآوری زوج (پس از ۵ سال) در صورتی که مشکل از جانب مرد باشد و قابل درمان نباشد.
۱۱ مفقودالاثر شدن زوج (بیش از ۴ سال) غیبتی که هیچ خبری از فرد در دسترس نباشد. (با بند ۸ متفاوت است)
۱۲ ازدواج مجدد زوج (بدون اجازه همسر) ازدواج دائم یا موقت مرد بدون رضایت همسر اول.
یکی دیگر از موارد طلاق از طرف زن، «طلاق غیابی» است. این نوع طلاق شرایط خاصی دارد و نباید با «ترک منزل» اشتباه گرفته شود. طلاق غیابی از طرف زن زمانی مطرح می شود که مرد «مفقودالاثر» باشد.
مفقودالاثر یعنی فردی که از خانه رفته و برای مدتی طولانی، هیچ کس (نه خانواده، نه دوستان، نه پلیس) مطلقاً هیچ خبر و اثری از زنده یا مرده بودن او ندارد.
بر اساس ماده ۱۰۲۹ قانون مدنی، شرایط طلاق غیابی از طرف زن به این صورت است که باید حداقل ۴ سال کامل از غیبت مرد و مفقودالاثر شدن او گذشته باشد. زن باید به دادگاه ثابت کند که در طول این ۴ سال، همسرش مفقود بوده و هیچ خبری از او به دست نیامده است.
این سوالی پرتکرار است: طلاق غیابی از طرف زن چقدر طول میکشه؟ باید توجه داشت که آن ۴ سال غیبت، پیش نیاز ثبت درخواست است. یعنی زن باید ۴ سال صبر کند و بعد دادخواست بدهد.
پس از ثبت دادخواست، فرآیند قانونی نیز زمان بر است. مراحل درخواست طلاق غیابی از طرف زن شامل موارد زیر است:
به همین دلیل، کل فرآیند از زمان ثبت دادخواست تا صدور حکم، ممکن است ۱ تا ۲ سال دیگر نیز طول بکشد.
در این نوع طلاق، حق مهریه زن از بین نمی رود. اما اجرای آن پیچیدگی دارد. از آنجایی که مرد حضور ندارد، طلاق غیابی از طرف زن و مهریه معمولاً به این صورت مدیریت می شود که دادگاه زن را ملزم می کند تا برای حفظ حقوق احتمالی مرد (در صورت بازگشت)، ضامن معتبری را معرفی کند یا تعهد بسپارد. پس از آن، زن می تواند مهریه خود را از اموال باقی مانده مرد (اگر اموالی داشته باشد) برداشت کند.
پس از قطعی شدن حکم دادگاه، زن به دفتر طلاق مراجعه می کند. از آنجایی که مرد غایب است، قاضی دادگاه یا نماینده او (سردفتر) به ولایت از طرف شوهر مفقودالاثر، صیغه طلاق را جاری می کند. در واقع، متن صیغه طلاق غیابی از طرف زن توسط نماینده قانونی دادگاه در غیاب شوهر خوانده و طلاق به صورت رسمی ثبت می شود