شهادت امام جعفر صادق (ع) یکی از نقاط سرنوشت ساز تاریخ اسلام است؛ شخصیتی که سال ها چراغ دانش، فقه و معرفت را در مدینه روشن نگه داشت و با تربیت صدها شاگرد، مکتبی بزرگ را بنیان گذاشت. اما دوران پرآشوب عباسیان و ترس حاکمان از نفوذ علمی و معنوی ایشان، سرانجام به توطئه ای منتهی شد که زندگی امام را پایان داد. در این مطلب از نمناک، نگاهی روشن و خلاصه به زندگی، شرایط دوران امامت و ماجرای شهادت امام صادق (ع) خواهیم داشت.
بر اساس مشهورترین گزارش های تاریخی، شهادت امام صادق (ع) به دستور منصور دوانیقی، خلیفه عباسی، صورت گرفت؛ خلیفه ای که سال ها نسبت به محبوبیت روزافزون امام در میان مردم نگران بود و بارها برای حذف ایشان تلاش کرد.
روایات متعدد نشان می دهد که امام صادق (ع) در سال ۱۴۸ هجری قمری و در ۶۵ سالگی با انگور زهرآلود مسموم و به شهادت رسید. درباره تاریخ شهادت دو قول «۱۵ رجب» و «۲۵ شوال» وجود دارد، اما قول مشهور و پذیرفته شده میان مورخان، ۲۵ شوال است.
در سال های پایانی عمر، فشارها و احضارهای پیاپی از سوی حکومت عباسی امام را سخت آزار می داد. نقل است که در این دوره امام به شدت نحیف شده بود و زندگی اش با رنج و سختی بسیاری می گذشت. دشمنی منصور با امام به حدی بود که چندین بار تصمیم به قتل حضرت گرفت، اما هر بار به دلایلی از تصمیم خود منصرف می شد.
در یکی از احضارهای منصور، خلیفه با خشونت امام را متهم به مخالفت با حکومت کرد. در این ملاقات، ربیع ــ وزیر منصور ــ شاهد بود که امام (ع) با آرامش دعا می خوانَد و شدت خشم منصور لحظه به لحظه کاهش می یافت. امام بعدها توضیح داد که آن لحظات دعای مشهور امام حسین (ع) را زمزمه می کرد:
یا عُدَّتي عِندَ شِدَّتي وَیا غَوثِي عِندَ کُربَتي اَحرِسنِي بِعَينِکَ الَّتي لا تَنامُ وَاکَنِفنِي بِِرُکنِکَ الذَّي لايیرام
ای نیروبخش من هنگام دشواری هایم وای پناه من هنگام اندوهم به چشمت که نخوابد مرا حفظ کن و مرا در سایه رکن استوار و خلل ناپذیرت قرار بده
بنا بر نقل ها، منصور دوانیقی که از محبوبیت اجتماعی امام بیمناک بود، حتی دستور به آتش زدن خانه ایشان داد. در این واقعه، امام در میان شعله ها قدم می زد و فرمود:
اَنَا بنُ اَعراقِ الثَّري اَنا ینُ یِبراهِيمَ خَليلِ اللهِ
منم فرزند اسماعیل که فرزندانش مانند رگ وریشه اطراف زمین پراکنده اند منم فرزند ابراهیم خلیل خدا (که آتش نمرود بر او سرد سلامت شد)
با وجود این دشمنی ها، منصور چندین بار تلاش مستقیم برای قتل امام انجام داد؛ یکی از روایات مشهور، حضور اژدهای عظیمی است که هنگام ورود امام به قصر ظاهر شد و منصور را چنان وحشت زده کرد که قصد خود را تغییر داد.
سرانجام منصور که از نفوذ و جایگاه معنوی امام بیم داشت، تصمیم به قتل ایشان گرفت. وی توسط یکی از والیان خود در مدینه، امام را با انگور زهرآلود مسموم کرد.
پیکر مطهر امام صادق (ع) در شهر مدینه و در قبرستان بقیع، کنار قبر پدرشان به خاک سپرده شد. بنای آرامگاه ایشان تا سال ۱۹۲۶ پابرجا بود تا اینکه وهابیان پس از تصرف مدینه، قبور ائمه بقیع را ویران کردند.