نماز مغرب و عشا از مهم ترین نمازهای واجب روزانه مسلمانان هستند که در پایان روز و پس از غروب آفتاب اقامه می شوند. بسیاری از افراد، به ویژه نوجوانان و کودکان، درباره نحوه خواندن نماز مغرب و عشا، تعداد رکعت ها، زمان دقیق اقامه، تعقیبات و احکام مربوط به آن پرسش هایی دارند. آشنایی با آموزش نماز مغرب و عشا نه تنها باعث انجام صحیح این فریضه الهی می شود، بلکه آرامش روحی و نزدیکی بیشتر به خداوند را نیز به همراه دارد.
در این بخش از نمناک به طور کامل به بررسی وقت نماز مغرب و عشا، تعداد رکعت ها، متن نماز، ترتیب اقامه، تعقیبات و سایر احکام مرتبط خواهیم پرداخت.
نماز مغرب و عشا آثار فراوانی در زندگی فردی و اجتماعی دارند، از جمله:
یکی از رایج ترین سؤالات این است که نماز عشا و مغرب چند رکعت است؟ باید گفت نماز واجب مغرب و عشا مجموعاً در ۷ رکعت خوانده می شود. نماز مغرب ۳ رکعت و نماز عشا ۴ رکعت است.
بسیاری از افراد درباره ساعت نماز مغرب و عشا سؤال می کنند. ساعت دقیق این نمازها در هر شهر و هر روز متفاوت است و بر اساس زمان غروب آفتاب تعیین می شود. وقت نماز مغرب از زمانی آغاز می شود که خورشید کاملاً غروب کرده و سرخی سمت شرق آسمان از بالای سر عبور کند.وقت نماز عشا پس از خواندن نماز مغرب آغاز می شود و تا نیمه شب شرعی ادامه دارد.برای اطلاع از ساعت دقیق، می توان از تقویم های شرعی یا نرم افزارهای اوقات شرعی استفاده کرد.
یکی از احکام مهم، رعایت ترتیب نماز مغرب و عشا است. ابتدا نماز مغرب و سپس نماز عشا خوانده می شود. اگر شخص عمداً نماز عشا را پیش از نماز مغرب بخواند، نمازش باطل خواهد بود.
سید علی خامنه ای رهبر شهید انقلاب در پاسخ به سوالی درخصوص خواندن نماز عشا پیش از نماز مغرب عنوان کرده است:چنانچه به رکوع رکعت چهارم نرفته است، باید نیت را به نماز مغرب برگرداند و نماز را تمام کند و سپس نماز عشا را بخواند. اما اگر به رکوع رکعت چهارم رفته بنابر احتیاط باید نماز را تمام کند، سپس نماز مغرب و عشا را بخواند.
پیش از شروع نماز مستحب است اذان و اقامه گفته شود. اقامه نماز مغرب و عشا باعث افزایش فضیلت نماز و آمادگی بیشتر برای حضور قلب می شود. به ویژه در نماز جماعت، اقامه جایگاه ویژه ای دارد.
بعد از گرفتن وضو اذان را به شکل زیر میگوییم:
اَللهُ اَکْبَر (4 مرتبه)
اَشهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلّاَ الله (2 مرتبه)
اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَداً رَسُولُ الله (2 مرتبه)
اَشهَدُ اَنَّ عَلیاً وَلی الله (2 مرتبه)
حَی عَلی اَلصَّلاه (2 مرتبه)
حَی عَلی الفَلاح (2 مرتبه)
حَی عَلی خَیرِ اَلعَمل (2 مرتبه)
اَللهُ اَکْبَر (2 مرتبه)
لا اِلهَ اِلاَ الله (2 مرتبه)
گفتن اذان در ابتدای نماز مستحب است. پس از اذان، بهتر است اقامه را هم بخوانیم و بعد از آن نماز را شروع کنیم. اقامه به صورت زیر گفته می شود:
اَللهُ اَکْبَر (2 مرتبه)
اَشهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلّاَ الله (2 مرتبه)
اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَداً رَسُولُ الله (2 مرتبه)
اَشهَدُ اَنَّ عَلیاً وَلی الله (2 مرتبه)
حَی عَلی اَلصَّلاه (2 مرتبه)
حَی عَلی الفَلاح (2 مرتبه)
حَی عَلی خَیرِ اَلعَمل (2 مرتبه)
قَد قامتِ اَلصلاه (2 مرتبه)
اَللهُ اَکْبَر (2 مرتبه)
لا اِلهَ اِلاَ الله (1 مرتبه)
پس از گفتن اقامه به پا می ایستیم و سپس نیت می کنیم و میگوییم ” سه رکعت نماز مغرب می خوانم قُرْبَهً اِلَی الله” دست ها را تا مقابل گوش ها بالا برده و “اَللّهُ اَکْبَرْ” می گوییم.
در ابتدای رکعت اول، سوره حمد را به شکلی که در زیر نوشته شده است، می خوانیم:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحیمْ
اَلْحَمْدُ للّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ
الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
مَالِکِ یوْمِ الدِّینِ
إِیاکَ نَعْبُدُ وَ إِیاکَ نَسْتَعِینُ
اهدِنَـا الصِّرَاطَ المُستَقِیمَ
صِرَاطَ الَّذِینَ أَنعَمتَ عَلَیهِمْ
غَیرِ المَغضُوبِ عَلَیهِمْ وَلاَ الضَّالِّینَ»
بعد از سوره حمد، سوره دیگری از قرآن، مثلا سوره توحید را میخوانیم:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحیمْ
قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ
اللَّهُ الصَّمَدُ
لَمْ یلِدْ وَ لَمْ یولَدْ
وَ لَمْ یکُن لَّهُ کُفُوًا أَحَدٌ»
پس از خواندن سوره توحید با گفتن الله اکبر به رکوع رفته و یک مرتبه این ذکر را می گوییم:
سبحان ربی العظیم و بحمده
و یا می گوییم:
“سبحان الله، سبحان الله، سبحان الله”
پس از رکوع ایستاده و اَللّهُ اَکبَر میگوییم و سپس به سجده میرویم و یک مرتبه میگوییم:
سُبحآنَ رَبّیَ الاَعلی وَ بِحَمدِهِ
یا “سبحان الله” را سه مرتبه تکرار می کنیم.
از سجده برخواسته و اَللّهُ اَکبَر میگوییم و مجدد به سجده می رویم و همان ذکر سجده را میگوییم.
برای خواندن رکعت دوم نماز برمی خیزیم و دوباره حمد و توحید را به شکلی که در رکعت اول خوانده شد، میخوانیم. پس از خواندن سوره حمد و توحید دستها را مقابل صورت گرفته و ذکر قنوت را به شیوه زیر می خوانیم:
“ربنا آتنا فی الدنیا حسنة
وفی الاخرة حسن وقنا عذاب النار”
پس از پایان ذکر قنوت، مثل رکعت اول، 1 مرتبه رکوع و 2 مرتبه سجده را بجا آورده و پس از تمام شدن سجده دوم باید در حالی که رو به قبله نشسته ایم «تشهد» را بخوانیم؛ یعنی بگوییم:
اَشْهَدُ اَنْ لا اِلهَ اِلّاَ اَللهُ
وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ
وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَدَاً عَبْدُهُ وَ رَسُولُه
اَلَّلهُمْ صَلِّ عَلَی مُحَمَدٍ وَ آلِ مُحَمَّدْ
رکعت آخر نماز مغرب با رکعت اول و دوم تفاوت دارد؛ در رکعت اول و دوم حمد و سوره خواندیم، ولی در رکعت سوم میتوانیم فقط حمد را بدون سوره بخوانیم، یا به جای حمد، سه مرتبه تسبیحات اربعه را به صورتی که در ادامه مشاهده می کنید، بخوانیم:
سُبحانَ اللهِ والحَمدُ للهِ
وَلا اِلهَ الاّ اللهُ واللهُ اکبرُ
پس از تسبیحات اربعه به رکوع می رویم و سپس 2 مرتبه سجده را بجای می آوریم و در آخر ذکر تشهد را می خوانیم و بعد سلام نماز را به شکلی که در زیر آورده ایم، گفته و نماز را تمام می کنیم؛ یعنی می گوییم:
اَلسَّلامُ عَلَیکَ اَیهَا اَلنَّبی وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُه
اَلسَّلامُ عَلَینا وَعَلی عِبادِ اللهِ الصَّالِحینْ
اَلسَّلامُ عَلَیکُمْ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُه
نماز عشا چهار رکعت است و به ترتیب زیر خوانده می شود.
رکعت اول
رکعت دوم
رکعت سوم
رکعت چهارم
هر دو نماز با نیت، تکبیره الاحرام، قرائت حمد و سوره، رکوع، سجده، تشهد و سلام انجام می شوند. تفاوت اصلی آن ها در تعداد رکعت هاست، نماز مغرب سه رکعت و نماز عشا چهار رکعت است.
استفاده از کتاب ها و فایل های آموزشی کودکانه می تواند یادگیری نماز را برای کودکان آسان تر و جذاب تر کند. برای آموزش نماز به کودکان بهتر است:
بسیاری از افراد نماز مغرب و عشا را به صورت متوالی اقامه می کنند. در فقه شیعه، خواندن نماز مغرب و عشا پشت سر هم و بدون فاصله طولانی جایز است.البته در صورت تمایل می توان میان دو نماز فاصله انداخت و به تعقیبات یا عبادت های دیگر پرداخت.
فاصله بین نماز مغرب و عشا زمان ارزشمندی برای عبادت است.از اعمال مستحب در این زمان می توان به موارد زیر اشاره کرد:
تعقیبات نماز مغرب و عشاتعقیبات نماز مغرب و عشا از اعمال بسیار سفارش شده است.
برخی از مهم ترین تعقیبات عبارت اند از:
در سفر، احکام نماز متفاوت است. نماز مغرب همیشه ۳ رکعت باقی می ماند و شکسته نمی شود. به همین دلیل وقتی درباره «نماز شکسته مغرب و عشا» صحبت می شود، منظور تنها شکسته شدن نماز عشا است.نماز عشا در شرایط سفر شرعی از ۴ رکعت به ۲ رکعت کاهش می یابد.
طبق احکام شرعی، وقت اختصاصی نماز مغرب و عشا تا نیمه شب شرعی ادامه دارد. البته بهتر است نمازها در اول وقت خوانده شوند.
اگر فردی به دلیل عذر شرعی موفق به اقامه نماز نشود، در برخی شرایط تا اذان صبح فرصت دارد نماز را به نیت «ما فی الذمه» به جا آورد.
اگر برایتان سوال پیش آمده که نماز مغرب و عشا چه زمانی قضا میشود؟ نماز مغرب وقتی قضا می شود که به اندازه چهار رکعت (برای حاضر) یا به اندازه دو رکعت (برای مسافر) به نیمه شب وقت باقی مانده باشد و پایان وقت نماز عشا نیمه شب است و اگر کسی نماز مغرب و عشا ی خود را از نیمه شب به تأخیر انداخت (چه اضطرارا باشد و چه عمدا) و خواست بعد از نیمه شب تا اذان صبح، آن را به جا آورد، احتیاطا نه به نیت ادا و نه به نیت قضا، بلکه به نیت مافی الذمّه به جا آورد. ( تحریر الوسیلة، ج 1، ص 112؛ فصل فی مقدمات الصلاة، مسألهی 6.)
در حالت معمول، پایان وقت نماز عشا نیمه شب شرعی است و پس از آن نماز قضا محسوب می شود.