شراب شیراز؛ تاریخچه، خاستگاه، پیشینه تاریخی و افسانه های ایرانی

شراب شیراز نامی شناخته شده در تاریخ شراب سازی جهان است که با شهر شیراز در ایران و همچنین نوعی انگور قرمز به نام سیرا (Syrah) ارتباط داده می شود. این نام در طول تاریخ با روایت های گوناگونی درباره خاستگاه انگور، انتقال تاکستان ها به اروپا و پیشینه شراب سازی در ایران همراه بوده است. با این حال، باید میان روایت های تاریخی، افسانه های ایرانی و شواهد علمی مربوط به منشأ انگور سیرا تفاوت قائل شد.

شراب شیراز چیست و چه ارتباطی با انگور سیرا دارد؟

انگور سیرا یکی از گونه های شناخته شده انگور قرمز است که برای تولید شراب قرمز در مناطق مختلف جهان استفاده می شود. در استرالیا و برخی کشورهای دیگر، این انگور با نام شیراز (Shiraz) نیز شناخته می شود.

در گذشته، داستان هایی درباره ارتباط نام شیراز با انگور سیرا و انتقال آن از ایران به فرانسه مطرح شده است. با وجود شهرت این روایت ها، منشأ تاریخی انگور سیرا به طور قطعی به شیراز ایران نسبت داده نمی شود. پژوهش های ژنتیکی، خاستگاه این انگور را به منطقه جنوب شرقی فرانسه مرتبط می دانند.

توقف تولید رسمی شراب در ایران

شهر شیراز در گذشته به عنوان یکی از مناطق شناخته شده ایران در زمینه کشت انگور و تولید شراب مطرح بوده است. پیش از انقلاب سال ۱۳۵۷، تولید شراب در ایران به صورت رسمی انجام می شد؛ اما پس از انقلاب و تغییر قوانین مربوط به تولید و مصرف مشروبات الکلی، تولید تجاری و رسمی آن در کشور متوقف شد.

با وجود این تغییرات، نام شراب شیراز همچنان در منابع تاریخی، نوشته های مربوط به فرهنگ ایران و بازار جهانی شراب شناخته شده است.

برخی منابع تاریخی همچنین به تجارت شراب ایرانی با مناطق دیگر، از جمله هند، در سده های گذشته اشاره کرده اند. این گزارش ها بخشی از پیشینه تجاری و فرهنگی ایران را نشان می دهند.

شراب شیراز در کشورهای غربی

نام شیراز در صنعت جهانی شراب، به ویژه در استرالیا، شهرت زیادی دارد. در این کشور، واژه Shiraz برای نام گذاری شراب تولیدشده از انگور سیرا به کار می رود.

در اروپا نیز این انگور بیشتر با نام Syrah شناخته می شود و در مناطقی مانند دره رون در فرانسه کشت می شود. تفاوت در نام گذاری این انگور در کشورهای مختلف، یکی از دلایل شکل گیری روایت های متعدد درباره ارتباط آن با شهر شیراز است.

روایت انتقال انگور شیراز به اروپا

یکی از روایت های مشهور درباره تاریخ شراب شیراز این است که سپاهیان اسکندر مقدونی در جریان لشکرکشی به ایران با شراب مرغوب منطقه پارس آشنا شدند و نهال های انگور را به اروپا بردند. با این حال، این روایت به عنوان یک واقعیت تاریخی اثبات شده شناخته نمی شود.

روایت دیگری، انتقال انگور از شیراز به جنوب فرانسه را به جنگجویان صلیبی در قرون وسطی نسبت می دهد. بر اساس این داستان، نهال های انگور ایرانی در مناطق حاصلخیز فرانسه کاشته شدند و بعدها با نام سیرا شهرت یافتند. این داستان نیز در شمار روایت های تاریخی تأییدنشده قرار می گیرد.

درباره انتقال انگورهای ایرانی به استرالیا نیز روایت هایی مطرح شده است؛ اما برای اثبات ارتباط مستقیم این رویدادها با پیدایش انگور سیرا، باید به اسناد معتبر تاریخی و پژوهش های علمی استناد کرد.

پیشینه اساطیری شراب در فرهنگ ایران

تاریخ شراب در فرهنگ ایرانی تنها به تجارت و کشاورزی محدود نمی شود؛ بلکه در افسانه ها، ادبیات کهن و روایت های اساطیری نیز جایگاه ویژه ای دارد. در برخی داستان های ایرانی، کشف شراب به شاه جمشید نسبت داده شده است.

این روایت ها بیشتر بازتاب دهنده باورها و تخیل فرهنگی ایرانیان در دوره های گذشته هستند و نباید آن ها را لزوماً گزارش هایی مستند از تاریخ واقعی تولید شراب دانست.

افسانه کشف شراب به دست جمشید

در یکی از روایت های نقل شده در منابع ادبی کهن، شاه جمشید به اطرافیان خود فرمان می دهد گیاهان و درختان مختلف را بکارند و میوه های آن ها را بررسی کنند. هنگامی که میوه انگور چشیده می شود، شیرینی آن توجه همگان را جلب می کند.

در ادامه داستان، جمشید دستور می دهد آب انگور را بگیرند و در خمره نگهداری کنند. پس از مدتی، طعم مایع تغییر می کند و تلخ می شود. شاه که تصور می کند این مایع دیگر قابل استفاده نیست، فرمان می دهد خمره را مهروموم کنند.

مدتی بعد، یکی از کنیزان جمشید که از سردردی طولانی رنج می برد، از محتوای خمره می نوشد. او پس از نوشیدن به خواب می رود و روز بعد با حالتی بهتر از خواب بیدار می شود. در روایت افسانه ای، این اتفاق موجب می شود جمشید به خاصیت نوشیدنی تازه پی ببرد و آن را در دربار معرفی کند.

این داستان یکی از روایت های شناخته شده درباره کشف شراب در اساطیر ایرانی است؛ هرچند جزئیات آن در منابع مختلف ممکن است متفاوت باشد.

عمر خیام و شراب در ادبیات فارسی

شراب در ادبیات فارسی، به ویژه در آثار شاعرانی مانند عمر خیام، جایگاهی برجسته دارد. در اشعار و نوشته های منسوب به خیام، شراب گاهی به معنای واقعی نوشیدنی و گاهی به عنوان نمادی ادبی برای شادی، گذر عمر، رهایی از اندوه و اندیشیدن به زندگی به کار می رود.

در کتاب «نوروزنامه» که به عمر خیام نسبت داده می شود، مطالبی درباره آداب و رسوم، پدیده های طبیعی و موضوعات مرتبط با زندگی اجتماعی و فرهنگی آمده است. در بخش هایی از متون قدیمی نیز درباره خواص منسوب به شراب از دیدگاه طب سنتی بحث شده است؛ البته این باورهای تاریخی را نباید جایگزین دانش پزشکی امروز دانست.

جمع بندی؛ شراب شیراز و جایگاه آن در تاریخ

شراب شیراز نامی است که تاریخ ایران، افسانه های ایرانی و صنعت جهانی شراب را به یکدیگر پیوند می دهد. هرچند روایت هایی درباره انتقال انگور از شیراز به اروپا و نقش ایران در پیدایش انگور سیرا وجود دارد، همه این داستان ها از پشتوانه تاریخی و علمی یکسانی برخوردار نیستند.

برای شناخت دقیق تر شراب شیراز، باید تاریخ کشت انگور در ایران، اسناد تجارت تاریخی، پژوهش های ژنتیکی درباره انگور سیرا و روایت های ادبی و اساطیری را در کنار یکدیگر بررسی کرد. این رویکرد کمک می کند مرز میان واقعیت تاریخی و افسانه های فرهنگی روشن تر شود.