پدافند چیست؟ معنی پدافند غیرعامل، عامل و انواع آنها در ایران

قدمت پدافند عامل و غیرعامل به وسعت تاریخ بشر و پیدایش نخستین جنگ‌ها بازمی‌گردد؛ زمانی که انسان‌ها با ابزارهای دفاعی اولیه مانند سپر و شمشیر از جان خود دفاع می‌کردند و با ساخت دروازه‌های محکم، حفر خندق و بهره‌گیری از شگردهایی چون اختفا و فریب (همچون تدبیر ماندگار حضرت علی (ع) در جریان هجرت پیامبر) مانع از غافلگیری و دسترسی دشمن می‌شدند. امروزه پدافند گسترده‌تر و متنوع‌تر از گذشته شده و برای شناخت بهتر باید با انواع آن آشنا بود. به همین دلیل در ادامه این مقاله از نمناک، انواع پدافند عامل و غیرعامل را ارزیابی می‌کنیم.

به طور غریزی تمایل به ادامه حیات و حفظ بقاء در هر انسانی وجود دارد، به همین دلیل در طول تاریخ انسان برای دستیابی به ملزومات زندگی مانند غذا و انرژی مراتع و زمین های کشاورزی خود را گسترش داده و یا به جنگ با دشمنان متجاوز پرداخته است.

در گذشته انسان از سلاح های دست ساز و ساده مطابق دانش و فن آوری های آن زمان در نبرد با دشمن استفاده می کرد. در روز جاریه با تحولات و پیشرفت های عظیم، تحولات شگرفی در همه سطوح فناوری پدید آمده است. این تحولات در فناوری تسلیحاتی نیز به شدت تاثیرگذار بود.

پیشرفت شتابان علوم و فناوری نظامی در زمینه تولید انواع سلاح های آفندی توسط کشورهای پیشرفته موجب شده است تا بحث پدافند به ویژه دفاع غیر عامل توسط کشورها مورد توجه قرار گیرد.

پدافند در لغت به معنای دفاع در برابر هجوم دشمن و یا انجام عملیات رزمی برای پیشگیری از موفقیت دشمن است. براین اساس رعایت تمهیدات پیشگیرانه برای در امان نگه داشتن انسان ها از خطرات احتمالی، پاسداری از تمامیت ارضی، حاکمیت ملی در هر شرایطی و در نهایت دفاع در مقابل تجاوز دشمن پدافند نامیده می شود.

در ادامه کلمه پدافند از نظر واژه شناسی به دو قسمت “پد” و”آفند” تقسیم می شود. دافند کلمه متضاد آفند است که به معنی دفاع در برابر هجوم یا تک هوائی می باشد و شامل مجموعه اقداماتی برای جلوگیری از بمباران های هوایی و شکسته شدن حریم هوائی یک کشور می شود.

پدافند معمولا به دو نوع تقسیم می شود:

به کار گیری سلاح های گرم، تجهیزات جنگی و تکنیک های جنگی در برابر دشمن به منظور دفاع از خود و از کار انداختن ابزار جنگی و نابودی آن. به عبارت دیگر هر اقدامی که با استفاده از وسایل و تجهیزات موجود جهت پیشگیری از هجوم دشمن، مقاومت از پیشروی آن و در نهایت انهدام نیروی دشمن انجام شود پدافند عامل نامیده می شود.

در واقع منظور از پدافند عامل این است که با به کار گرفتن مستقیم سلاح گرم و ابزارهای جنگی اقدامات دشمن خنثی شود و یا اثر حملات نفوذی خرابکارانه، زمینی، هوایی، دریایی و عملیات تروریستی دشمن نزول یابد.

مجموعه اقدامات غیر مسلحانه برای ارتقا پایداری ملی، افت آسیب پذیری، صعود بازدارندگی، تداوم فعالیت های حیاتی و تسهیل مدیریت بحران در برابر اقدامات و تهدیدات نظامی دشمن پدافند غیر عامل نامیده می شود.

پدافند غیر عمل در زمان صلح انجام می شود. یکی از مهمترین اهداف اجرای پدافند غیرعامل، افت آسیب پذیری زیر ساخت های حیاتی زندگی مردم و حفظ امنیت، آرامش و آسایش جامعه است که با یک برنامه ریزی و طراحی اصولی انجام می پذیرد.

مهم‌ترین راهکارهای اجرای پدافند عامل شامل موارد زیر است:

پدافند غیرعامل مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه نظیر مکان‌یابی امن، پوشش، فریب، پراکندگی، مقاوم‌سازی و هشدار به‌هنگام است که برای نزول آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و نیروی انسانی در برابر تهدیدات و مقاوم‌سازی و ایجاد استحکامات در برابر ضربات به کار می‌رود.

پدافند غیرعامل با هدف ارتقای قابلیت بقا، حفظ کشور در شرایط بحران و کسب امنیت پایدار در توسعه و پایدارسازی زیرساخت‌های حیاتی شکل گرفته است؛ از این رو، به حداقل رساندن تأثیر تهدیدات نظامی دشمن بر مراکز حساس، ایمنی‌سازی این مراکز، تکمیل چرخه دفاعی کشور و تعامل مثبت با دفاع عامل، به همراه افت آسیب‌پذیری‌ها و نمایان ساختن اقتدار ملی به عنوان مولفه‌ای بازدارنده، از مهم‌ترین راهبردهای آن محسوب می‌شود.

در همین راستا، تحقق این اهداف نیازمند توسعه کمی و کیفی نیروی انسانی متخصص و ظرفیت‌های اجرایی در بدنه مهندسی کشور، بیشتر شدن آستانه مقاومت ملی و تقویت مولفه‌های مقاومت در برابر تهدیدات است که از طریق نهادینه‌سازی اصول پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه، فرهنگ‌سازی و ایجاد باور عمومی، و علاوه بر این تحقیق، پژوهش، تولید علم و فناوری و تبدیل آن به معارف عمومی محقق می‌گردد.

مهم‌ترین راهکارهای اجرایی پدافند غیرعامل عبارتند از:

نمونه‌های اجرای پدافند غیرعامل در ایران شامل اقداماتی نظیر امن‌سازی و ایجاد مراکز داده پشتیبان در برابر حملات سایبری، توسعه خطوط موازی و مخازن ذخیره برای پایداری شبکه آب و انرژی، مقاوم‌سازی و پراکندگی تأسیسات صنعتی و پالایشگاهی، برگزاری رزمایش‌های ایمنی شیمیایی و پیش‌بینی زیرساخت‌های سیار یا جایگزین برای استمرار خدمات ارتباطی و رسانه‌ای در زمان بحران است.

مفهوم پدافند همه جانبه به عنوان دکترین دفاعی کشور جمهوری اسلامی ایران توسط امام خمینی (ره) و سپس مقام معظم رهبری فرمانده کل قوا مطرح گردیده است. ایده تاسیس بسیج از سال 1359 و توسعه آن و در ادامه پایگاه های مقاومت در همه ارکان حکومتی و مردمی بر پایه پدافند همه جانبه است. پدافند همه جانبه یعنی یک کشور با تمام قوای نظامی و غیرنظامی خود در برابر انواع تهدیدات دفاع می کند.

تعریف پدافند همه جانبه در سایت اینترنتی Free Dictionary چنین آمده است:

پدافند فقط در عرصه نیروهای نظامی خلاصه نمی شود بلکه پدافند باید توسط سازمان های دولتی، بخش خصوصی و همه شهروندان یک کشور انجام گردد.

ابعاد پدافند همه جانبه عبارت است از: