سامانه لیزری چین در کنار جی ۳۶؛ گمانه زنی درباره توانمندی جنگنده نسل ششم

چین با نمایش یک سامانه پیشرفته ردیابی و هدف‌گیری سلاح لیزری، گمانه‌زنی‌ها درباره تجهیز جنگنده نسل ششم جی‌۳۶ (J-36) به تسلیحات انرژی هدایت‌شده را بیشتر شدن داده است. این فناوری که در نمایشگاه دفاعی پکن رونمایی شد، می‌تواند در آینده به جنگنده‌های پیشرفته فرصت مقابله با موشک‌های مهاجم و پهپادها را بدون استفاده از مهمات متعارف بدهد. هم‌زمان، انتشار نگاره‌ها نوین از پرواز آزمایشی جی‌۳۶ و دگرگونی‌ها انجام‌شده در طراحی آن، توجه کارشناسان نظامی را به برنامه نسل تازه جنگنده‌های چین جلب کرده است.

مطابق گزارش‌ها منتشرشده، سامانه تازه توسط یکی از مؤسسات وابسته به شرکت صنایع هوانوردی چین (AVIC) توسعه یافته و وزن آن کمتر از ۳۸۰ کیلوگرم گزارش شده است. اگرچه هنوز مشخص نیست این تجهیزات روی جی‌۳۶ نصب شده‌اند یا خیر، نمایش هم‌زمان تصویر این جنگنده و سامانه لیزری، احتمال ارزیابی چنین قابلیتی برای هواپیماهای نسل آینده چین را مطرح کرده است.

در چهاردهمین نمایشگاه بین‌المللی تجهیزات الکترونیک دفاعی چین که از ۱۵ تا ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ در پکن برگزار شد، شرکت صنایع هوانوردی چین (AVIC) سامانه‌ای با عنوان «سیستم ردیابی و هدف‌گیری سلاح لیزری جنگنده» را به نمایش گذاشت.

این سامانه توسط مؤسسه مهندسی دقیق پکن برای صنایع هواپیماسازی ارائه شده است. عکس‌ها منتشرشده از غرفه نمایشگاه نشان می‌دهند تجهیزات مربوط به این فناوری در کنار طرحی از جنگنده جی‌۳۶ قرار گرفته‌اند؛ مبحثی که احتمال ارتباط این پروژه با برنامه توسعه جنگنده نسل ششم چین را تقویت کرده است.

بر پایه گزارش‌ها درج‌شده روی تابلو معرفی محصول، مشخصات اعلام‌شده این سامانه عبارت‌اند از:

یکی از مهم‌ترین نکات این رونمایی، مشخصات ناقص توان سامانه است. روی تابلوی معرفی، توان انتقالی با عبارت «*00 کیلووات» درج شده بود. برخی تحلیلگران معتقدند رقم نخست پوشانده شده و در صورت درست بودن این برداشت، توان سامانه می‌تواند حداقل ۱۰۰ کیلووات باشد.

از سوی دیگر دقت ردیابی سامانه با واحد میکرورادیان (μrad) معرفی شده، اما مقدار دقیق آن در بیانات منتشرشده قابل مشاهده نیست.

با وجود این گزارش‌ها، هنوز نمی‌توان توان واقعی سلاح، برد مؤثر یا میزان تخریب آن را مشخص کرد. آنچه در نمایشگاه معرفی شده، سامانه ردیابی و هدف‌گیری سلاح لیزری است و تبیینات جامع بازده مجموعه در دسترس عموم قرار نگرفته است.

جنگنده جی‌۳۶ یکی از محرمانه‌ترین پروژه‌های نظامی چین در صنعت هوانوردی است که توسعه آن به شرکت هواپیماسازی چنگدو نسبت داده می‌شود. این هواپیما نخستین بار در دسامبر ۲۰۲۴ در تصویرها منتشرشده از آسمان شهر چنگدو مشاهده شد و از آن زمان تاکنون، پروازهای آزمایشی و اصلاحات متعددی در طراحی آن مورد توجه تحلیلگران قرار گرفته است.

جی‌۳۶ که نام آن در رسانه‌ها برای اشاره به این جنگنده استفاده می‌شود، به دلیل طراحی متفاوت خود با جنگنده‌های متعارف شناخته شده است. مهم‌ترین خصوصیت‌های قابل مشاهده این هواپیما عبارت‌اند از:

تحولات تازه جی‌۳۶ در اکتبر ۲۰۲۶:گزارش مؤسسه تخصصی جینز بیانگر است نمونه نوینی از این جنگنده با اصلاحات ساختاری قابل‌توجه پرواز کرده است. در این ادیشن، ورودی هوای موتورهای کناری، خروجی سه موتور و طراحی ارابه فرود عقب تغییر کرده‌اند.

به گفته این مؤسسه، نگاره‌ها منتشرشده از نمونه به‌روز همچنان معماری سه‌موتوره و طراحی بال‌دیس هواپیما را نشان می‌دهند؛ اما دگرگونی‌ها انجام‌شده بیانگر ادامه روند توسعه و آزمایش این جنگنده هستند.

البته چین تاکنون مشخصات رسمی و جامعی از جی‌۳۶ منتشر نکرده است. اعدادی مانند دهانه بال حدود ۲۰ متر و وزن برخاست ۵۰ تا ۵۵ تن که در برخی گزارش‌ها مطرح شده‌اند، برآوردهای غیررسمی هستند و نباید به‌عنوان مشخصات تأییدشده هواپیما در نظر گرفته شوند.

یکی از جذاب‌ترین کاربردهای احتمالی سامانه تازه چین، ایجاد یک لایه دفاعی لیزری برای جنگنده‌های پیشرفته است. در صورت عملیاتی شدن چنین فناوری‌ای، جی‌۳۶ می‌تواند علاوه بر تسلیحات متعارف، از انرژی متمرکز برای مقابله با برخی تهدیدات هوایی استفاده کند.

سلاح‌های لیزری پرانرژی با متمرکز کردن پرتو نور روی یک نقطه از هدف، انرژی حرارتی زیادی به آن منتقل می‌کنند. این انرژی می‌تواند با توجه به توان سامانه و مدت تابش، موجب اختلال در حسگرهای حساس، آسیب به تجهیزات الکترونیکی یا تخریب بخش‌هایی از بدنه هدف شود.

مهم‌ترین کاربردهای احتمالی این فناوری عبارت‌اند از:

۱. مقابله با موشک‌های مهاجم

یکی از مأموریت‌های احتمالی سلاح لیزری، مقابله با موشک‌های هوا‌به‌هوا و زمین‌به‌هوا است. در این سناریو، سامانه با شناسایی و ردیابی موشک ورودی، پرتو لیزر را روی بخش‌های حساس آن متمرکز می‌کند.

آسیب رساندن به حسگرهای هدایت یا اجزای الکترونیکی موشک می‌تواند باعث اختلال در بازده آن شود. البته انهدام دقیق موشک به توان لیزر، فاصله درگیری و مدت زمانی که پرتو روی هدف باقی می‌ماند، بستگی دارد.

۲. مقابله با پهپادها

پهپادهای کوچک و ارزان‌بها یکی از اهداف مهم فناوری‌های انرژی هدایت‌شده هستند. استفاده از موشک‌های گران‌نرخ برای مقابله با تعداد زیادی پهپاد می‌تواند هزینه زیادی به نیروهای نظامی تحمیل کند.

سلاح لیزری در صورت برخورداری از توان مناسب می‌تواند با هزینه عملیاتی کمتر، برخی از این اهداف را مورد اصابت قرار دهد.

۳. ایجاد اختلال در سامانه‌های اپتیکی دشمن

لیزرهای پرانرژی می‌توانند حسگرهای اپتیکی و فروسرخ را مختل کنند یا به آن‌ها آسیب بزنند. این قابلیت در برابر موشک‌هایی که از جست‌وجوگرهای نوری برای شناسایی و تعقیب هدف استفاده می‌کنند، اهمیت ویژه‌ای دارد.

برخلاف موشک‌های متعارف، سامانه لیزری برای هر بار درگیری به یک مهمات فیزیکی جداگانه نیاز ندارد؛ اما تعداد شلیک‌های قابل انجام آن همچنان به ظرفیت تولید انرژی، ذخیره برق و توان خنک‌سازی هواپیما وابسته است.

با وجود مزایای بالقوه، استفاده از سلاح لیزری در جنگنده‌ها با چالش‌های فنی متعددی روبه‌روست. تولید پرتو قدرتمند تنها بخشی از این فناوری است و یک جنگنده باید بتواند انرژی موردنیاز، خنک‌سازی و دقت هدف‌گیری را در شرایط دشوار پرواز تأمین کند.

تأمین انرژی الکتریکی: لیزرهای پرانرژی برای فعالیت به برق قابل‌توجهی نیاز دارند. سامانه باید بتواند انرژی لازم را بدون ایجاد اختلال در نحوه عملکرد رادار، تجهیزات ارتباطی و سایر سامانه‌های الکترونیکی هواپیما تأمین کند.

مدیریت گرما: تولید پرتو لیزری پرقدرت، گرمای زیادی ایجاد می‌کند. به همین دلیل طراحی سیستم خنک‌کننده مناسب یکی از مهم‌ترین موانع نصب این فناوری در فضای محدود یک جنگنده است.

دقت هدف‌گیری: جنگنده هنگام پرواز با لرزش، تغییر ارتفاع و مانورهای سریع‌تر مواجه می‌شود. سامانه باید بتواند پرتو را با دقت بسیار بالا روی هدفی کوچک و متحرک متمرکز نگه دارد. این مسئله در مواجهه با موشک‌هایی که با سرعت بالا حرکت می‌کنند اهمیت بیشتری دارد.

شرایط جوی و برد عملیاتی: رطوبت، گردوغبار، باران، مه و آشفتگی هوا می‌توانند کیفیت پرتو لیزر را نزول دهند. از سوی دیگر برخلاف موشک‌ها، پرتو لیزر برای رسیدن به هدف به مسیر مستقیم دید نیاز دارد و نمی‌تواند از پشت موانع عبور کند.

گزارش‌های فنی سازمان‌های دفاعی آمریکا و ناتو نیز این محدودیت‌ها را از چالش‌های اصلی سلاح‌های انرژی هدایت‌شده معرفی کرده‌اند.

نمایش سامانه لیزری چین در شرایطی انجام شده که آمریکا نیز برنامه‌های گسترده‌ای برای توسعه جنگنده‌های نسل آینده و فناوری‌های پیشرفته دفاعی دنبال می‌کند.

اف‌۳۵ (F-35) ساخت شرکت لاکهید مارتین، یکی از شناخته‌شده‌ترین جنگنده‌های نسل پنجم جهان است که از فناوری پنهان‌کاری، حسگرهای پیشرفته و ترکیب شرح میدان نبرد استفاده می‌کند.

در سوی دیگر، اف‌۴۷ (F-47) ساخت شرکت بوئینگ قرار دارد که در چارچوب برنامه نسل ششم نیروی هوایی آمریکا با عنوان NGAD توسعه پیدا می‌کند.

طبق آخرین شرح منتشرشده در ژوئیه ۲۰۲۶، برنامه اف‌۴۷ وارد مرحله توسعه مهندسی و تولید شده و نخستین پرواز آن برای سال ۲۰۲۸ هدف‌گذاری شده است. نیروی هوایی آمریکا علاوه بر این قصد دارد دست‌کم ۱۸۵ فروند از این جنگنده را خریداریاری کند.

مقایسه وضعیت این سه هواپیما حاکی از آن است:

البته مقایسه مستقیم قدرت رزمی این جنگنده‌ها در شرایط فعلی قابلیت‌پذیر نیست؛ زیرا مشخصات جامع جی‌۳۶ و اف‌۴۷ منتشر نشده و اطلاعات قطعی درباره تسلیحات و نحوه عملکرد عملیاتی آن‌ها در دسترس نیست.

نمایش سامانه ردیابی و هدف‌گیری سلاح لیزری در کنار تصویر جی‌۳۶، یکی از مهم‌ترین نشانه‌های توجه چین به توسعه فناوری‌های انرژی هدایت‌شده برای هواپیماهای جنگی آینده است.

با این حال، میان معرفی یک سامانه فناوری، آزمایش آن و نصب عملیاتی روی جنگنده تفاوت زیادی وجود دارد.

تا ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶، گزارش‌ها عمومی موجود بیانگر است:

در حاصل، نمی‌توان گفت چین هم‌اکنون جنگنده جی‌۳۶ را به سلاح لیزری عملیاتی مجهز کرده است. بااین‌حال، رونمایی از این سامانه حاکی از آن است پکن در حال ارزیابی فناوری‌هایی است که می‌توانند شیوه دفاع و مقابله جنگنده‌های نسل آینده با موشک‌ها و پهپادها را تغییر دهند.

چنانچه چین بتواند چالش‌های تأمین انرژی، خنک‌سازی و هدف‌گیری دقیق را برطرف کند، سلاح‌های لیزری می‌توانند به یکی از قابلیت‌های مهم جنگنده‌های نسل ششم تبدیل شوند؛ فناوری‌ای که در آینده رقابت نظامی چین و آمریکا اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.