نه عقب نشینی در هرمز، نه توافق بر سر اورانیوم؛ صدای پای جنگ می آید؟

اختلاف بر سر تنگه هرمز، اورانیوم غنی‌شده و تحریم‌ها، مذاکرات تهران و واشنگتن را به بن‌بست کشانده است؛ در حالی که توقف حملات نظامی، محاصره دریایی و تهدیدهای متقابل همچنان سایه جنگ را بر منطقه حفظ کرده است.

اقتصاد ۲۴ نوشت: اختلاف بر سر تنگه هرمز، تحریم‌ها و پرونده هسته‌ای همچنان مانع شکل‌گیری توافق بین ایران و آمریکا شده و تلاش‌های میانجیگران از جمله قطر و پاکستان نیز فعلا ناکام مانده است. تهران می‌گوید پاسخ روشنی به مطالبات خود داده و منتظر تصمیم واشنگتن است، اما دولت ترامپ نه حاضر به رفع محاصره دریایی شده و نه شروط ایران را پذیرفته است. همزمان، اظهارات تهدیدآمیز مقام‌های دو طرف، صعود حملات به کشتی‌ها در خلیج فارس و رونمایی اسرائیل از تسلیحات به‌روز حاکی از آن است که توقف حملات گسترده نظامی را نباید با اتمام جنگ اشتباه گرفت.

آخرین اظهارات محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد جمهوری اسلامی، درباره روند مذاکرات با آمریکا مشخص می‌کند که اختلافات دو طرف همچنان پابرجاست. او در گفت‌وگو با شبکه الجزیره خبر داده است که تهران پاسخ روشن و شفافی را که شامل مطالبات ایران است به آمریکا ارائه کرده، اما واشنگتن تاکنون پاسخ رسمی و مشخصی به نامه ایران نداده است.

قالیباف علاوه بر این تاکید کرده که آمریکا باید هفت شرط ایران را برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات اجرا کند. این موضع در واقع تکرار همان خط قرمزی است که مقام‌های ایرانی در هفته‌های گذشته بر آن پافشاری کرده‌اند: تهران حاضر نیست در شرایطی که محاصره دریایی و تحریم‌ها ادامه دارد، بدون دریافت امتیاز وارد مذاکراتی شود که بخش اصلی مطالبات واشنگتن، به‌ویژه درباره برنامه هسته‌ای ایران، در آن مطرح خواهد شد.

این در حالی است که عباس عراقچی و اسماعیل بقایی نیز در مواضع اخیر خود از ادامه رایزنی‌ها با میانجی‌های قطری و پاکستانی خبر داده‌اند. پیشنهاد اولیه ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و آغاز مذاکرات، یک برنامه هفت‌روزه بود که در نسخه جدید اصلاح‌شده به دو روز افت پیدا کرد. بر پایه این پیشنهاد، آمریکا باید ابتدا اقدامات مورد مطالبه تهران را انجام دهد و پس از آن مسیر برای بازگشایی تنگه و ابتدا مذاکرات هموار شود.

مسئله، اما فقط اختلاف بر سر زمان آغاز مذاکرات نیست. تهران می‌خواهد پیش از ورود به گفت‌وگوهای اصلی، بخش مهمی از امتیازات را دریافت کند، در حالی که واشنگتن خواهان آن است که پرونده هسته‌ای و نگرانی‌های امنیتی خود را در همان ابتدای توافق تعیین تکلیف کند. این اختلاف بر سر ترتیب تعهدات، عملاً به یکی از مهم‌ترین موانع دیپلماسی تبدیل شده است.

دونالد ترامپ در روزهای اخیر اظهار داشت که فعلاً قصد ندارد حملات نظامی تازهی علیه ایران انجام دهد. این تصمیم پس از درخواست برخی کشورهای منطقه از جمله قطر، عربستان سعودی، امارات، بحرین و کویت اتخاذ شد؛ کشورهایی که نگران گسترش درگیری و پیامدهای امنیتی و اقتصادی آن برای منطقه هستند.

ترامپ در عین حال تاکید کرد که محاصره دریایی ایران ادامه خواهد یافت و نیروهای آمریکایی برای اقدام نظامی آمادگی دارند. او در ادامه از آمادگی جامع نظامی آمریکا سخن گفت و احتمال استفاده از این توانایی را منتفی ندانست.

گزارش فایننشال‌تایمز نیز از بیشتر شدن تحرکات دیپلماتیک کشورهای منطقه برای جلوگیری از بازگشت جنگ حکایت دارد. مطابق این گزارش، نخست‌وزیر قطر پس از گفت‌وگو با ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در نشست گروه هفت در پاریس حضور یافت و درباره روند میانجی‌گری با مقام‌های اروپایی رایزنی کرد. کشورهای عربی منطقه از واشنگتن خواسته‌اند فرصت دیپلماسی را از بین نبرد؛ چرا که حمله مجدد به ایران می‌تواند دامنه درگیری را به خاک آنها نیز بکشاند.

با این همه، عقب‌نشینی موقت ترامپ از حمله به معنای تغییر راهبرد فشار آمریکا نیست. واشنگتن همچنان محاصره دریایی را به‌عنوان اهرم اصلی فشار حفظ کرده و حتی به دنبال محدود کردن مسیرهای زمینی تجارت ایران است.

فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، نیز نیروی ویژه‌ای برای اجرای عملیات «دروازه‌های آهنین» و صعود فشار بر مرزهای ایران، ایجاد کرده است. این تحول برای اقتصاد ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. در شرایطی که تحریم‌های بین‌المللی و محدودیت‌های بانکی از قبل دسترسی کشور به منابع ارزی را دشوار کرده‌اند، محدود شدن مسیرهای صادراتی و وارداتی می‌تواند فشار بیشتری بر بازار ارز، تامین کالاهای اساسی، هزینه حمل‌ونقل و فعالیت بنگاه‌های اقتصادی وارد کند.

یکی از جدی‌ترین موانع توافق، سرنوشت مواد هسته‌ای غنی‌شده ایران است؛ محوری که به نظر می‌رسد اختلاف تهران و واشنگتن بر سر آن همچنان عمیق باشد.

محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگو با شبکه المیادین اظهار داشته است که هیچ بخشی از مواد هسته‌ای غنی‌شده ایران از کشور خارج نخواهد شد. به گفته او، این موضع به روسیه نیز اطلاع داده شده و تهران قصد دارد از این مواد در داخل کشور استفاده کند.

این اظهارات در شرایطی مطرح شده که آمریکا خواهان تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالا و دسترسی بازرسان بین‌المللی به تاسیسات هسته‌ای ایران است.

ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت خارجه روسیه، روز چهارشنبه بیان کرد پیشنهاد مسکو برای انتقال اورانیوم غنی‌شده ایران به روسیه و کم شدن سطح غنای آن همچنان روی میز است. او تاکید کرد که روسیه آمادگی تحلیل گزینه‌های دیگر را نیز دارد، اما تصمیم‌گیری درباره سرنوشت این مواد بر عهده مقام‌های ایرانی است.

در واقع، روسیه تلاش می‌کند خود را به‌عنوان یکی از طرف‌های موثر در حل اختلاف هسته‌ای معرفی کند؛ با این حال، موضع تازه رضایی مشخص می‌کند که دست‌کم اکنون تهران تمایلی به پذیرش راه‌حل انتقال مواد هسته‌ای به خارج از کشور ندارد.

همزمان با اختلافات تهران و واشنگتن، بیانیه خاتمهی نشست وزرای خارجه گروه هفت در پاریس نیز مشخص می‌کند که کشورهای غربی قصد ندارند از ابزار فشار اقتصادی و سیاسی علیه ایران عقب‌نشینی کنند.

وزرای خارجه گروه هفت در نشست اخیر، ضمن حمایت از تلاش میانجی‌های منطقه‌ای برای دستیابی به راه‌حل دیپلماتیک، تاکید کردند ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند. آنها در ادامه اظهار داشتند در صورت شکست دیپلماسی، هماهنگی برای محدود کردن توان اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی را ادامه خواهند داد.

در این بیانیه، اجرای دقیق تحریم‌های بازگشته از طریق سازوکار ماشه نیز مورد تاکید قرار گرفته است. گروه هفت از ایران خواسته همکاری مفصل با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را از سر بگیرد و درباره ماهیت برنامه هسته‌ای خود شفاف‌سازی کند.

اما بخش مهم دیگر این بیانیه به تنگه هرمز مربوط است. کشورهای عضو گروه هفت ضمن محکوم کردن محدودیت‌های ایجادشده در تردد دریایی، از اقدامات نظامی آمریکا برای مین‌روبی و اسکورت کشتی‌های غیرنظامی حمایت کرده‌اند. آنها در ادامه از ابتکار مشترک فرانسه و بریتانیا برای کمک به بازگشت تردد دریایی سخن گفته‌اند.