نگاهی به تاریخ سینمای مستند- پروپاگاندای روسی

هنوز عمر سینما به سی نرسیده بود که انقلابی ترین تحولاتش را در جامعه انقلابی روسیه دید. انقلاب روسیه علاوه بر تحول ساختارهای سیاسی و اجتماعی، زمینه ساز تحولی نو در سینما شد.

شرایط حاکم بر جامعه درگیر جنگ که منتهی به انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیه به رهبری لنین شد، اوضاع اسفباری را در همه ابعاد رقم زد. کشورِ تحلیل رفته روزبهxadروز منابع انسانیxadاش را بخاطر جنگ و انقلاب از دست میxadداد و اقتصاد در وضعیت نگران کنندهxadای قرار داشت. در چنین شرایطی نیاز به انتقال آرمانها و خطxadمشی انقلاب به مردم بیxadسواد و مسکین، لنین را بر آن داشت تا با ملی اعلام کردن صنعت فیلم xadو عکس، سینما را وسیله این هدف مهم سازد. لنین که از پتانسیل سینما به خوبی آگاه بود گفت: «از میان تمام هنرها، سینما برای ما بیشترین اهمیت را دارد.» و به فیلمسازان دستور داد تا فیلمxadهای خبری و فیلمxadهای کوتاه غیرداستانی بسازند. جهتxadدهی لنین به سینما باعث شکوفایی سینمای روسیه و به وجود آمدن سینمای تبلیغاتی شد.

جنبشxadهای هنری اوایل قرن بیستم علیxadالخصوص کنستراکتیویسم و فوتوریسم، و فعالیتهای مایاکوفسکی، شاعر و درامxadنویس روسی، تاثیر شگرفی بر فیلمسازان گذاشت و باعث شد که فیلمسازان روسی علاوه بر فیلمسازی به نظریهxadپردازی درباره سینما نیز بپردازند. ژیگاورتوف که یکی از آنxadهاست، نظریه «سینما-چشم» را مطرح کرد. او مدعی شد که ساختارهای جدید اجتماعی، ساختارهای جدید سینمایی میxadطلبد و تنها راه رسیدن به این شکل جدید آن است که دوربین، واقعیت را آنچنان که اتفاق میxadافتد و آنچنان که هست، بدون هیچ واسطهxadای، ثبت و ضبط کند. ورتوف بنا به نظریهxadاش شروع به تولید مجموعه فیلمxadهای «کینو پراودا» کرد تا با آن ارزشxadهای انقلاب را به مخاطبان روسی القا کند. این نوع استفاده از سینما، که به قصد ایجاد نظر خوب یا بد نسبت به چیزی، از طریق تحت تاثیر قراردادن افکار و عقاید مردم میxadباشد را سینمای مستند تبلیغاتی یا پروپاگاندا میxadگویند. مولفهxadهای سینمای ژیگاورتوف بعدها چراغ راه فیلمسازان موجxad نو فرانسوی، از جمله، گدار شد. از دیگر فیلمxadهای مهم ورتوف میxadتوان به «سینما چشم» (۱۹۲۴) و «مردی با دوربین فیلمبرداری» (۱۹۲۹) اشاره کرد.

همزمان با ژیگاورتوف که مشغول به ثبت واقعیت و تجربیات فرمال بود، نوع دیگری از مستند، توسط از فیرشوب در روسیه باب شد. چیرهxadدستی ازفیرشوب در تدوین، راهxadگشای او در این نوع جدید مستند شد. او به جای اینکه برای ساخت مستندهایش دوربین به دست گیرد و شروع به فیلمبرداری کند، فیلمهای خبری گذشته و انواع دیگر فیلمxadها را گلچین، و به شیوه دلخواه تدوین کرد. این نوع مستند را که در آن از فیلمxadها و مواد تصویری گوناگون استفاده میxadشود را مستند ترکیبی میxadنامند. از فیرشوب تاریخ معاصر روسیه را با استفاده از تدوین نماهای مختلف در سه فیلم «سقوط خاندان رومانوف» (۱۹۲۷)، «راه بزرگ» (۱۹۲۷) و «روسیه نیکلای دوم و لئوتولستوی» (۱۹۲۸) بازسازی کرد. شیوه مستندسازی وی بر فیلمسازان آوانگارد اروپایی و مستندسازان آمریکایی که از این شیوه برای مقاصد پروپاگاندایی استفاده میxadکردند، تاثیر چشمگیری گذاشت.

قیام سرخxadها و وضعیت جامعه روسی دهه بیست، شرایطی را فراهم کرد که سینما به زبان جدیدی که اساس خود را بر مونتاژ استوار کرده بود، مسلط شود. این زبان جدید که توسط پیشگامان سینمای روسیه، از جمله آیزنشتاین، پودفکین و ژیگاورتوف مطرح شد، دنیای سینما را متحول کرد. پروپاگاندای روسی در آلمان، با به قدرت رسیدن هیتلر سرمشق قرار گرفت و از آن در جهت اهداف نازیxadها استفاده شد.